در شرایطی که اقتصاد کشورهای جهان رو به رشد بوده و سال به سال رو به بهبود است، اقتصاد ایران در شرایط سختی قرار دارد. دست و پا زدن دولت در گرداب تحریم ها و فساد، عدم شفافیت و دسترسی به روابط بین الملل تاثیر جدی بر اقتصاد و معیشت مردم گذاشته است.

سال گذشته سال افزایش قیمت، تورم و بحران درسطح جهانی بود. در چنین شرایطی، بالا رفتن بی‌سابقه قیمت ها، افزایش فقر، تورم لجام گسیخته، شاخص فقر و سایر داده‌های اجتماعی-اقتصادی برای بسیاری از شهروندان ایران مشکلات جدی بوجود می آورد.

امسال (سال شمسی - از ۲۱ مارس تا کنون) افزایش بی سابقه قیمت ها، ازجمله قیمت مسکن، خودرو، مواد غذایی و آشامیدنی، پوشاک، اجاره خانه، کرایه حمل و نقل، ودر نتیجه آن افزایش سطح فقردرجامعه را شاهد بودیم.

در مورد میزان تورم اتفاق نظر وجود ندارد. در این خصوص دولت را متهم به دستکاری درآمار تورم می کنند. مرکز آمار اصرار دارد که تورم زیر ۵۰ درصد است. اما بسیاری از مردم از جمله یحیی ابراهیمی نماینده مجلس می گویند که تورم واقعی در کشور سه رقمی بوده، وضعیت معیشتی مردم بسیار سخت و آمار دولت نادرست است.

در ابتدای سال ۱۴۰۱ شمسی (بعد از ۲۱ مارس ۲۰۲۲) قیمت دلار حدود ۲۷ هزار تومان بود. درصورتیکه در فصل زمستان همان سال ازمرز۶۰۰۰۰ تومن گذشت و سرانجام در آخرین روزهای سال (۲۰ مارس ۲۰۲۳) در ۵۰۰۰۰ تومن متوقف شد. اکنون حدود ۵۷۰۰۰ تومن می باشد.

قیمت نان نیز در کشور با افزایش قیمت دلار و آرد مرتبط است.

برخی برآوردها نشان می دهد که بیش از ۵۰ درصد از هزینه های افراد فقیر جامعه صرف پرداخت اجاره می شود. این میزان در دو سال اخیر ۱۲۰ درصد افزایش داشته و در ماه های اخیر با تورم ماهانه ۹ درصد مواجه بوده است.

یکی از وعده های ابراهیم رئیسی ساخت سالانه یک میلیون آپارتمان بود. اما وی نتوانست به وعده خود عمل کند. حتی محمد مخبر، معاون اول رئیس جمهور، گفت که دولت نباید در پاسخ به انتقاداتی مبنی بر اینکه دولت به وعده ها عمل نکرده است، مسکن بسازد.

در کنار مسکن، بازار خودرو نیز برای زندگی اجتماعی گروهی از افراد کم درآمد اهمیت زیادی دارد، زیرا خودرو برای آنها وسیله ای برای کسب درآمد محسوب می شود. اما در سال ۱۴۰۱ خورشیدی قیمت انواع خودروهای سواری به قدری افزایش یافت که بسیاری از شهروندان کم درآمد فرصت خرید خودرو را از دست دادند.

در ابتدای سال ۲۰۲۲ قیمت پراید ارزان ترین خودروی ایران به نام سایپا، از ۱۷۸ میلیون تومان تا پایان سال (مارس ۲۰۲۳) به ۳۱۰ میلیون تومان رسید. درعین حال حداقل حقوق ماهانه یک کارگر کمتر از ۵ میلیون تومان بود.

قیمت وسایل نقلیه عمومی نیز به طور غیررسمی بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است و کار را برای اقشار کم درآمد دشوار کرده است.

در جامعه ایران فقر در حال گسترش است، در این صورت سرمایه گذاری ها هم به میزان قابل توجهی کاهش می یابد. در نتیجه کاهش سرمایه گذاری، فقر درجامعه بیشتر و بیشترمیشود. به عقیده کارشناسان اقتصادی، اگر راه حل جدی پیدا نشود، این روند تکرار می شود و عواقب جدی در پی خواهد داشت.

به بیان ساده، آنچه در دهه اخیر در ایران رخ داده است، نه تنها منجر به کاهش فقر یا افزایش سطح رفاه شهروندان نشده است، بلکه برعکس، میزان سرمایه گذاری و سرمایه ثابت درجامعه را به شدت کاهش داده است. در نتیجه طی یک دهه گذشته، کمبود سرمایه منجر به فقیر شدن جمعیت ایران شده است.

یکی از عواملی که درآمد مردم در ایران را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد، قطع و فیلتر شدن اینترنت است. این موضوع در ایران موضوع جدیدی نیست. اینترنت که ابزار اقتصادی بسیار مهمی برای بخش بزرگی از جامعه ایران است، موجودیت نظام سیاسی حاکم را تهدید می کند. به همین دلیل سران دولت لحظه ای در محدود کردن آن تردید نمی کنند.

از آنجایی که کشور در ماه‌های گذشته با اعتراضات روبرو بوده است، روزها و ماه‌ها اینترنت در سطح مختلف قطع شد. در سراسر کشور از قطع اینترنت موبایل گرفته تا انواع دیگراینترنت، محدودیت های مختلفی در مناطق مشخصی اعمال می شود.

علاوه بر این قطعی، اینستاگرام، یکی از مهم ترین شبکه های اجتماعی که برای خرید و فروش کالا و خدمات مورد استفاده قرار می گیرد، از زمان شروع اعتراضات در اواخر تابستان با محدودیت هایی مواجه شده است.

بنابراین، در کمال تعجب، میلیون ها نفری که شغل و درآمدشان به اینستاگرام وابسته است، میزان قابل توجهی از مشتریان و درآمد خود را از دست داده اند. این وضعیت سنگین اقتصادی منجر به افزایش خط فقر و افزایش شاخص آن شده است.

حتی اگر شاخص ۵۰ درصدی فقر را درست فرض کنیم، این رقم به این معناست که نیمی از جمعیت کشور با مشکلات اقتصادی بسیار بالایی مواجه هستند و نمی توانند قبوض خود را پرداخت کنند. چنین وضعیتی معمولاً منجر به پیامدهای شدید اجتماعی-اقتصادی می شود و نشان دهنده بی ثباتی جدی درکشور می باشد. عمدتاً حفظ چنین وضعیتی برای مدت طولانی بسیار دشوار است.

در روزهای اخیر اخراج هایی از تیم اقتصادی رئیسی نیز بر همین اساس صورت می گیرد. سیاستمداران سعی در توجیه کارکرد خود دارند و علت فروپاشی اقتصاد کشور را عدم کارکرد عادی تیم اقتصادی می دانند.

پیش از این اعتراضات در ایران عمدتاً دررابطه با آزادی های فردی زنان و جوانان بود ولی اکنون مشکلات اقتصادی بیش از سایر مسائل برای مردم اهمیت پیدا کرده است. اگرچه اعتراضات گاه و بیگاه در روزهای اخیر آغاز شده است، اما هنوز گسترده نشده است. اما همینطورماندن وضعیت هم غیرممکن است.

ظهور مشکلات جدی مربوط به تامین مواد غذایی شروع شده است. پس از افزایش قیمت نان، قیمت کالاهای کشاورزی به ویژه گوشت و مرغ افزایش یافته است. تولید داخلی فرآورده های گوشتی به دلیل افزایش قیمت خوراک و سایر مواد اولیه وارداتی برای تولیدکنندگان مقرون به صرفه نیست. به همین دلیل در ماه های اخیر تولیدکنندگان برای اینکه ضرر نکنند تولید خود را متوقف کرده اند. پیامدهای این امر در روزهای آینده نتایج خود را نشان خواهد داد. این موضوع در کنار سایر موضوعات موجب نارضایتی و اعتراض جدی مردم خواهد شد.

با توجه به عوامل بالا می توان گفت که، ایران درآینده نزدیک با بحران های جدی روبرو خواهدشد. با افزایش و طغیان نارضایتی های داخلی، اگرعوامل خارجی را نیز در نظر بگیریم، می توان نتیجه گرفت که در چند ماه آینده اوضاع ایران چندان آرام نخواهد بود.

بدون شک نارضایتی های جدی در تمامی یگان های ارتش و نیروهای مسلح درایران وجود دارد. همچنین این نارضایتی و تناقض درمیان محافل سیاسی و درون نخبگان نیز مشاهده می شود. علاوه بر این، تعمیق تضادهای اصلاح طلبان و اصولگرایان و عدم ورود اصلاح طلبان به جریانات سیاسی یکی از مشکلات جدی رژیم کنونی ایران می باشد.
واضح است که، ادامه اوضاع کنونی درایران منجربه فروپاشی اقتصادی و اعتراض‌های شدید مردمی علیه حکومت جمهوری اسلامی خواهد شد. ولی درحال حاضر پیش بینی نتایج این اعتراضات ممکن نمی باشد.

علیرضا زمانی