امروز شصت و نهمین سالگرد درگذشت محمد امین رسول زاده، بنیانگذار جمهوری آذربایجان در ۲۸ می ۱۹۱۸ به عنوان اولین جمهوری دموکراتیک شرق مسلمان، گرامی داشته میشود.

وی نقش مهمی در شکل گیری هویت ملی مدرن آذربایجانی داشته و با فعالیتهای مطبوعاتی و سیاسی خود زمینه روشنگری و استقلال آذربایجان را فراهم کرد. اکنون جمله معروف وی « پرچم به اهتزاز در آمده هرگز فرود نخواهد آمد » نماد استقلال آذربایجانی‌ها محسوب میشود.

رسول زاده که در ۳۱ ژانویه ۱۸۸۴ در باکو به دنیا آمد، از سنین جوانی در جنبشهای سیاسی مختلف برای خودمختاری و استقلال کشورش شرکت و علیه رژیم تزاری مبارزه کرد. او همچنین با نوشتن مقالات در روزنامه‌ها و مجلات گوناگون کوشید تا ایده‌های خود را به گوش مردم برساند.

وی با فشار رژیم تزاری روسیه در سال ۱۹۰۷ و در پی سرکوب سیاسی در روسیه با ۸۰۰ قفقازی (ایرانی و غیرایرانی) به تبریز مهاجرت کرد و در دوران استبداد صغیر به همراه تعدادی از اعضای حزب همت (که موسسش بود) و سایر مشروطه‌خواهان در عمل فتح تهران بود.

پس از فتح تهران (در ژوئیه ۱۹۰۹) و در دوره دوم مشروطه همراه کسانی چون سیدحسن تقی‌زاده و سلیمان میرزا اسکندری و سیدمحمدرضا مساوات، فرقهٔ دموکرات را بنیان نهاده و روزنامهٔ «ایران نو» (ارگان رسمی حزب) را انتشار دادند. او سردبیر این نشریه شد.

ایران نو از تأثیرگذارترین و پراهمیت‌ترین نشریات دوره مشروطه ایران محسوب می‌شود. این روزنامه، برای اولین بار روزنامه‌نگاری به سبک اروپایی را در ایران آغاز نمود و به دفاع از حقوق غیرمسلمانان و معرفی اندیشه‌های سوسیالیستی پرداخت. او به فعالیت در فرقه عامیون (دموکرات) نیز پرداخت.

سرانجام در سال ۱۹۱۱ و در کشاکش رقابت‌ها و جدال احزاب رقیب عامیون و اعتدالیون با فشار روسیه تزاری از ایران اخراج‌ شد.

با از بین رفتن نظام مشروطه در ایران در سال ۱۹۱۱ به ترکیه مهاجرت کرد. رسول‌زاده سپس به باکو بازگشته و عضو حزب مساوات در این کشور شد. او در سال ۱۹۱۷ به جایگاه ریاست این حزب رسید.

رسول زاده در ادامه در سال ۱۹۱۸ رئیس شورای ملی که از روشنفکران و صاحب‌نظران آذربایجان تشکیل شده بود، انتخاب شد و ۲۸ مه ۱۹۱۸ تاسیس جمهوری آذربایجان را به طور رسمی اعلام کرد.

او در ۴ ژوئن ۱۹۱۸ به عنوان نماینده آذربایجان بر پای برگه صلح و همکاری امپراتوری عثمانی و روسیه تزاری امضا زد.

رسول زاده در ۱۸ ژوئن ۱۹۱۸ در راس هیئتی برای مشارکت در کنفرانس معرفی کشور تازه تاسیس قفقازی وارد استانبول شد. در تاریخ ۱۵ سپتامبر، انور پاشا، وزیر دفاع وقت عثمانی از تشکیل «ارتش اسلامی قفقاز» و آزادسازی باکو از اشغال گروهک‌های ارامنی و بلشویک به رسول زاده خبر داد.

رسول زاده پس از بازگشت به باکو به رغم عدم حضور در دولت به عنوان رئیس حزب مساوات در ادامه فعالیت‌های سیاسی دولت آذربایجان را هدایت کرد.

پس از اشغال آذربایجان توسط بلشویک‌ها، او به مسکو منتقل شد. علی رغم اصرارهای جوزف استالین، رهبر اتحادیه جماهیر شوروی هرگز با آن ها همکاری نکرد. او سرانجام شوروی را ترک کرد.

رسول‌زاده پس از مدتی زندگی در فرانسه، فنلاند، لهستان، آلمان، مطالبی در علیه شوروری منتشر و برای اعلام اشغال شدن جمهوری آذربایجان به جهانیان تلاش کرد.

وی در سال ۱۹۴۷ به ترکیه آمده و با تصمیم هیئت دولت تابعیت ترک را دریافت کرد.

بنیانگذار جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۴۹ موسسه فرهنگی آذربایجان را تاسیس کرد. این موسسه هم اکنون در ترکیه به فعالیت‌هایش ادامه می‌دهد.

رسول زاده در ۶ مارس ۱۹۵۵ در آنکارا درگذشت و در قبرستان جئبئجی آسری به خاک سپرده شد. نام او به کوچه، خیابان‌های اکثر شهرها و روستاهای ترکیه گذاشته شده و یاد و خاطره وی همچنان گرامی داشته می‌شود.

وی تا آخر عمر برای استقلال کشورش تلاش و سعی کرد این موضوع که آذربایجان زمانی مستقل بوده، از یادها نرود.