النور ناجیف، محقق صفوی، مقاله‌ای از منتقد ادبی برجسته جعفر خندان درباره شاه اسماعیل را کشف و آن را از الفبای قدیمی به خط لاتین نوشت.

به گزارش Axar.az، این مقاله در ۲ سپتامبر ۱۹۴۵ روزنامه «وطن یولوندا» در تبریز منتشر شده است.

خلاصه‌ای از مقاله جعفر خندان را تقدیم می‌کنیم:

«شاه اسماعیل، دولتمردی که جایگاه برجسته‌ای در تاریخ سیاسی و اجتماعی مردم آذربایجان دارد، شاعری نیز هست که با تخلص ختایی مشهور شد. این هنرمند بزرگ که در پایان قرن پانزدهم (قرن - میلادی) - آغاز قرن شانزدهم می‌زیست، حدود سال ۱۴۸۶ میلادی (۱۴۸۷ - میلادی) در شهر اردبیل متولد شد. در تاریخ شرق، او را «دخی صفوی» می‌نامند. زیرا او از نوادگان صوفی مشهور صفی‌الدین اسحاق است.»

شاه اسماعیل که از ۱۵ سالگی فعالیت نظامی خود را آغاز کرده بود، شیروان، باکو، اردبیل و نخجوان را تصرف کرد و سرانجام در سال ۱۵۰۲ میلادی (۱۵۰۱ میلادی) وارد تبریز شد و در آنجا خود را شاه (آذربایجان) امپراتوری صفوی اعلام کرد.

ختایی که تنها ۳۸ سال عمر کرد، سهم بزرگی در ادبیات و فرهنگ آذربایجان داشت. او زبان ترکی آذربایجانی را در قصری که در آن حکومت می‌کرد، زبان رسمی دولتی اعلام کرد و حتی به نامه سلطان سلیمان ترک (عثمانی) به زبان آذربایجانی پاسخ داد.

ختایی شاعران، دانشمندان، هنرمندان و مجسمه سازان زمان خود، مانند حبیبی، شاهی و سروری را دور خود - در کاخ - جمع کرد. در زمان او، این کاخ به یک مرکز فرهنگی نیز تبدیل شد.

ختایی چهار اثر عمده به زبان آذربایجانی دارد: «دیوان ده نامه»، «نصیحات نامه»، «مناقب ال اسرار» و «بهجت ال احرار». اشعار ختایی عمدتاً به سبکی ساده و سهل الوصول سروده شده اند. محقق و مورخ مشهور آذربایجانی، عباسقلی آقا باکیخانوف، این سخنان را بی‌جهت نگفته است: «اشعاری که ختایی به زبان ترکی سروده است، هنوز در قلب مردم زنده است.» مردم آذربایجان همیشه شاه اسماعیل ختایی، افتخار ملی ما را به یاد خواهند داشت.»