بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، مجموعه‌ای از آرامگاه‌های بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی واقع در اردبیل و از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو می‌باشد.

به گزارش Axar.az سابقه بخش‌هایی از این بنا به دوره خود شیخ صفی الدین و سابقه بخش‌هایی از آن به زمان دیگر شاهان صفوی و فرزندان شیخ صفی می‌رسد. در این محوطه علاوه بر مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی، مقبره‌های شاه اسماعیل اول (نخستین پادشاه صفویه) و همسر شاه اسماعیل (مادر شاه طهماسب) نیز قرار دارد.

بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی با نقش‌ها و رنگ‌های متنوع تزیینی در کاشی‌کاری و مشبک‌های چوبی، سنگ مزارها، دیوارها و نقش برجسته‌های ظروف چینی دریچه‌ای به فضای گرافیکی سنتی است که می‌توان آن را با جاذبه‌های گرافیکی نوین درهم آمیخت و جاذبه‌های بصری جدیدی ارائه نمود که یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی شهر اردبیل و ایران است که ازلحاظ معماری و کاشی‌کاری ازشاهکارهای سده هشتم هجری قمری و سال‌های پس ازآن محسوب می‌شود. این بنا پس ازوفات شیخ صفی به سال هفتصد وسی و پنج هجری قمری ازسوی فرزندش، صدرالدین موسی پایه‌گذاری شده که شاه عباس، بناهای مهمی به این مجموعه افزوده و اصلاحاتی در آن انجام داده است.

درمجموعه بقعه شیخ صفی الدین با سه شیوه تزیینی مواجه هستیم که شامل تزیینات با تقسیمات معماری و نقوش هندسی، تزیینات با اشکال گیاهان و حیوانات و تزئینات نوشتاری کتیبه‌هاست که شرح و بسط هریک به نگاهی ظریف و هنرمندانه و کنکاشی دقیق و عمیق نیاز دارد .نقوش تزیینی معماری شامل نقش طاقنما، ورودی حیاط، دیوار حیاط و سطح ضلع غربی بقعه و قندیل‌ خانه است و در خصوص نقش انواع گنبدهای بقعه می‌توان به گنبد الله الله، گنبد چینی خانه، گنبد مقبره شاه اسماعیل، گنبد حرم خانه و گنبد جدید جنت‌سرا اشاره نمود.

این بقعه همچون دیگر آثار دوره صفویه مجموعه‌ای از حجم‌های رنگین است که به تناسب زمان ساخت آنها نقوش و رنگ‌ها نیز متغیر بوده و جلوه خاصی به خود گرفته است و رنگ‌های به کار رفته در فضای بیرونی بقعه عبارتند از آبی فیروزه‌ای، لاجوردی، در مواردی سبز و قهوه ای سیاه، سفید و طلایی است که رنگ لاجوردی و فیروزه ای و سبز در بناهای اسلامی به عنوان عناصری که در ایجاد فضاهای معنوی بسیار موثر بوده اند.

کاشی کاری‌های بقعه به صورت معلق کار شده و به استثنای چند مورد به طور کلی از تراشیدن و کنار هم قرار دادن قطعات کاشی ساخته شده است و نوع اول کاشی کاری‌ها به صورت نوشتاری است که به شیوه ثلث یا کوفی در کتیبه‌های دور گنبد الله الله و گنبد شاه اسماعیل و یا روی درهای ورودی و نظایر آن دیده می‌شود. نوع دوم کاشی‌کاری‌ها به گونه تصویری حاشیه‌ها و متن قاب‌های موجود در دیوار و مقرنس ها را جلوه‌ای دیگر بخشیده است و نوع سوم کاشی کاری نیز به صورت مشبک جلو پنجره هاست و نوع چهارم آن در برج معروف الله الله به طرز زیبا و با طرح هندسی به کار گرفته شده است.

مقبره شیخ صفی الدین در قدیمی‌ترین بخش بقعه واقع شده و به صورت یک برج بلند است و جداره مقبره، چوبی و قهوه ای رنگ بوده و دیوارمقبره از پارچه کتانی نقاشی شده پوشیده شده و رنگ غالب در آن، قرمزلاکی است و مقبره دوپوش و به رنگ سفید است که دروسط آن طرح شمسه، ترنج و نیم ترنج نقاشی شده روی پارچه مشاهده می‌شود.

صندوق قبرشیخ صفی الدین از قطعات چوبی به هم پیوسته ساخته شده و تقریباً چهار الوار قهوه‌ای دارد و بدنه نقره‌ای برجسته‌ای با زمینه لاجوردی روی صندوق از روبرو تعبیه شده و در قسمت چپ مقبره از کاشی خشتی قهوه ای روشن استفاده شده است. این صندوق از هندوستان آمده و هدیه امپراطور مغول بوده است. چهارگوشه صندوق سابقاً دارای چهار گوی طلا بوده که با جواهراتی مانند یاقوت، زمرد، فیروزه و غیره تصریع شده بوده و اطراف قسمت فوقانی صندوق به نظر می‌رسد زمانی مطلا بوده است و صندوق با ظاهر شگفت‌انگیزش دنیایی از طرح و نقش را در خود دارد و شامل تقسیمات مختلف است که در این صندوق مشبک عاج فیل خاتم کاری، منبت عاج فیل و منبت چوب به صورت عجیبی با همدیگر ترکیب شده اند و دربخش هایی از آن، استخوان سبز شده و در بعضی نقاط سنگ‌های قیمتی به کار برده شده است.

نشان دولتی شاه اسماعیل اول صفوی به صورت پنجه بزرگ مقابل قبر شاه اسماعیل روی دیوارکارشده است و دلایل انتخاب آن را می توان نشانه حکومتی، نماد پنج اصول دین شیعیان درقبال سه اصول دین اهل تسنن، نماد پنج شخصیت مهم مذهبی یا به عبارتی پنج تن آل عبا، همچنین نماد چیرگی و استیلا و برداشتی از آیه "یدالله فوق ایدیهم" ذکر نمود.

سنگ قبرهایی که در مجموعه شیخ صفی وجود دارد باقی مانده تعداد کثیری سنگ قبر با ارزش مربوط به قرن هشتم هجری قمری است که برای اولین باردردوران شیخ حیدر صفوی درمحل دفن کشته شدگان جنگ معروف شیروان نصب شده اند و پس از آن نیز فرزندش اسماعیل، پیکرهای چهارصد و یک شهید معروف جنگ چالدران که مسبب از کار انداختن توپخانه عثمانی‌ها بوده‌اند، را در پشت محوطه بقعه شیخ صفی به خاک سپرده و به همین جهت این محل را شهیدگاه نامیده اند.

با همه این توصیفات، شنیدن و خواندن هرگز جای دیدن و لمس کردن را نمی‌گیرد و گردشگران و مسافران اقصی نقاط کشور و حتی اتباع خارجی، با حضور و بازدید از این مجموعه تاریخی و جهانی، لذتی مضاعف و بهره ای وافر از آن می‌برند و برای ساعاتی در احوال و اقوال صفویان سیر می‌کنند.