کاخ شیروان شاهان در قرن پانزدهم توسط سلسله شروان شاهان ساخته شد. یونسکو آن را یکی از مرواریدهای معماری آذربایجان توصیف کرده است. این کاخ در بخش تاریخی "ایچری شهر" باکو در آذربایجان قرار دارد و به همراه قلعه دختر به عنوان آثار تاریخی این شهر در لیست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است. این مجموعه شامل ساختمان اصلی قصر، دیوان خانه، مقبره سید یحیی، مسجد و … می باشد.

در ادامه Axar.az، به معرفی کامل این قصر تاریخی باکو می پردازد:

«کاخ شیروان شاهان» اثر مهم تاریخ آذربایجان، در قرن ۱۵ میلادی توسط شیروانیان ساخته شده است. شیروانیان در سال های ۸۶۱ تا ۱۵۳۸ عمدتاً در قلمرو کنونی آذربایجان حکومت می کردند.

طی جنگ های ایران و روسیه به باکو، بخش هایی از کاخ تخریب و متروک شد. کاخ شیروان شاهان که در طیّ چند قرن متروک باقی مانده بود، در سال ۱۹۶۴ به طور رسمی به عنوان یک موزه اعلام شد. از آن زمان به بعد بیشتر مورد توجه و حمایت دولت آذربایجان قرار گرفت. کاخ شیروان شاهی باکو در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شد. عکس کاخ شیروان شاهی باکو بر روی اسکناس ۱۰ مناتی آذربایجان به تصویر کشیده شده است.

تاریخچه قصر شیروان شاه باکو

باکو در زمان شیروان شاه خلیل الله اول و پسرش فاروق یسار، پایتخت آذربایجان بود. ساخت و ساز قصر از قرن سیزدهم آغاز و تا قرن ۱۶ ادامه یافت و همزمان با آن، پایتخت آذربایجان از شاماخی به باکو انتقال یافت. برخی عقیده دارند که این ساختمان به عنوان یک بنای یادبود در اطراف مقبره سید یحیی باکویی که یک صوفی خلوتی بزرگ بود، ساخته شد. برخی مورخان نیز اعتقاد دارند این ساختمان به عنوان کاخ حاکم مورد استفاده قرار می گرفت.

به دلیل نبود شواهد لازم، این دو نظریه را نمی توان به طور صد در صد پذیرفت. تاریخچه دقیق قصرها و سازه های تاریخی و کهن معمولاً به واسطه کتیبه‌هایی که در این سازه ها وجود دارد تعیین می شود. به دلیل آنکه هیچ کتیبه‌ای از زمان ساخت اولیه آن در ساختمان قصر باقی نمانده است، تاریخچه آن شفاف نیست. پس از پیروزی صفویان و تسخیر باکو توسط آن ها در سال ۱۵۰۱، نیز این قصر در طول قرن ها خالی ماند و ساختمان آن متروکه شد.

با گذر زمان، مردم باکو این سازه را با عنوان "کاخ کاروانسرای باکو" شناختند. این اصطلاح به تاریخ نگاران روسی نیز منتقل شد و برای نخستین بار توسط بارتولد عنوان شد.

پس از کشمکش های دول همسایه، از قرن هفدهم به بعد، کاخ شیروان شاهی خالی ماند و هیچ مقام دولتی در آن سکونت نداشت. رئیس راهبان صومعه و نماینده مأمور اصفهان، کاپوچین پیتر رافائل در مقاله خود در سال ۱۶۶۰ قصر شیروان شاه را با عنوان قلعه باکو توصیف کرد و اطلاعاتی در مورد تخریب و ویرانی آن داد. در سال ۱۷۲۳، باکو توسط نیروهای پیتر اول محاصره و شهر بمباران شد. در اواسط قرن نوزدهم کاخ به بخش نظامی روسیه منتقل شد. اداره نظامی روسیه تعدادی از کاخ ها را احیا کرد و در آن دوره بازسازی قابل توجهی که تسهیلات کاخ را به انبارها برای تجهیزات نظامی تطبیق می داد انجام شد.

بازسازی هایی که توسط بخش نظامی انجام شد، همراه با بازسازی قطعات تخریب شده، منجر به تخریب برخی از بخش های کاخ شد. گنبدها، لوح های صلیب و پنجره‌های همه اتاق‌ها و سالن های طبقه دوم تخریب و با سازه های مسطح و پهن جایگزین شد. طی این دوره، کلیسای ارتدوکس باکو در صدد تخریب کاخ بر آمد تا آن را به کلیسای جامع باکو تبدیل کند. اما این پرونده توسط مقامات تزار رد شد، زیرا در آن زمان قصر به عنوان یک انبار بزرگ کاربرد داشت. در بخش شمالی کاخ، یک ورودی به سمت طبقه دوم ساخته و یک حفره بسیار بزرگ در دیوار آن ایجاد شد تا از طریق آن، ارابه های اسب دار بتوانند به طبقه دوم قصر راه پیدا کنند. پس از انجام این تغییرات، تغییراتی هم در بخش شرقی ساختمان ایجاد شد و طی آن پلکان هایی به این بخش اضافه شد و در کل در حیاط جنوبی دیوار سنگی ایجاد شد که در موقع فرار از آن استفاده کنند. از نیمه اول قرن نوزدهم دیوارهای ساخته شده کاخ مورد حفاظت قرار گرفت.

در سال ۱۹۲۰، دولت شورای امنیت آذربایجان اقداماتی را برای حفاظت از بنای یاد شده آغاز کرد. از سال ۱۹۲۰، تمیز کردن کاخ و تعمیرات جزئی آغاز شد و همزمان با آن، بررسی های باستان شناسی نیز صورت گرفت و تا سال ۱۹۲۴ ادامه یافت. پس از آن، تعمیرات و بازسازی های گسترده ای بین سال های ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۴ تحت نظر AzCUOP و سازمان بازسازی دولت مسکو انجام گرفت و طی اقداماتی که صورت گرفت، کاخ شیروان شاهی به موزه تاریخی آذربایجان، AzFAN داده شد و معین شد که این سازه تاریخی متعلق به این کشور است. در طی بازسازی هایی که انجام گرفت، طرح اصلی طبقه دوم به دلیل این کاربری قصر به عنوان موزه مطرح شد، مورد بازسازی قرار نگرفت. طرح طبقه اول به طور کامل بازسازی شد.

در سال های ۱۹۳۷-۱۹۳۸ تحت هدایت باستان شناسی به نام V.N. Leviatov کاوش های باستان شناسی در کاخ انجام شد و تعداد زیادی مصنوعات تاریخی مربوط به قرن های ۱۲-۱۵کشف شد. کاوش های باستان شناسی عمقی که در سال ۱۹۴۵ توسط لویتاوف در قلمروی مجموعه کاخ انجام شد، حکایت از وجود بقایای یک محله مسکونی داشت؛ قطعات زیادی از محصولات سرامیک و سکه هایی که طی این عملیات انجام شد، قدمت این محله مسکونی را به قرن هشتم هجری می رساند.

در سال ۱۹۶۰ میلادی، از این سازه به عنوان یک ساختار معماری محافظت شده و در سال ۱۹۶۴ از آن به عنوان یکی از موزه های معماری استفاده شد. در سال ۱۹۹۲ نیز کارهای ترمیم جدید آغاز شد تا اینکه در سال ۲۰۰۰ میلادی کمیته یونسکو کاخ شیروانشاهی باکو را که قطعه ای مهم در تاریخ آذربایجان است، در لیست میراث جهانی یونسکو قرار داد.

این سازه باستانی اولین موردی است که در آذربایجان ثبت جهانی شد. در سال ۲۰۰۶ بازسازی های کاخ به اتمام رسید و در سال ۲۰۱۷ گواهی علو درجه به آن اعطا شد.

یکی از جاهای دیدنی باکو کاخ شیروان شاه است که قدیمی ترین بخش از سرمایه آذربایجان و مروارید معماری این کشور است. ساختمان کاخ شیروان شاهی باکو که در ۲ طبقه بنا شده است، شامل ساختمان اصلی کاخ، دو مسجد با مناره، مخزن آب، بقایایی از یک حمّام، دروازه مراد یا دروازه شرقی و همچنین مقبره سید یحیی باکویی است. مقبره پادشاه خلیل الله، مادر و پسرانش نیز در قصر شیروان شاه باکو است. در مجموع، ۵۲ اتاق در کاخ وجود داشت که با گذر زمان و آسیب های وارده به آن، بسیاری از اتاق ها نابود شد. طبقه اول مورد استفاده خدمتکاران بود و طبقه دوم آن به شاه و خانواده اش اختصاص داشت.

معماری کاخ به این صورت است که طبقات ساختمان با سه راه پله پیچ در پیچ به هم راه پیدا می کنند. دیوارهای کاخ طوری ساخته شده بود که به عنوان سدّ دفاعی در برابر دشمنان جنگجو که اغلب به شهرهای پادشاهی شیروان شاه حمله می کردند، عمل کند.

بخش های مختلف قصر شیروانشاهی آذربایجان

ساختمان اصلی (کاخ): ساختمان اصلی کاخ در واقع یک سازه دو طبقه است که ساخت آن در سال ۱۴۱۱ آغاز شده بود و در کل ۵۲ اتاق داشت؛ ۲۷ اتاق در طبقه اول و ۲۵ اتاق در طبقه دوم (در حال حاضر در طبقه دوم ۱۶ اتاق وجود دارد). قسمت های بیرونی ساختمان اصلی از طریق سه راه پله پیچ در پیچ به هم مرتبط هستند.

دیوان خانه

دیوان خانه قصر شیروانشاهی باکو را در حیاط شمالی قصر می توان پیدا کرد. دیوان خانه در واقع یک غرفه سنگی کوچک است که از سه طرف با گذرگاه های طاق دار احاطه شده است.

مسجد کی قباد

مسجد کی قباد که به "مسجد قدیم" هم معروف است در اواخر قرن چهاردهم و اوایل قرن پانزدهم، پس از تخریب ساختمان قدیمی کاخ ساخته شد. در سال ۱۹۱۸ مسجد قدیمی در آتش سوزی سوخت. تصویر این مسجد و توضیح مختصری در مورد آن در مقاله آندری پاولینوف، که در سال ۱۸۸۸ از باکو بازدید کرده بود و مسجد را دیده بود، در شماره سوم مجله "مصنوعات باستان شناسی قفقاز" (مسکو، ۱۸۹۳) منتشر شد. امروزه در محلی که قبلاً جایگاه مسجد بود دو ستون، بخشی از دیوار و همچنین بام آن باقی مانده است.

مسجد کاخ شیروان شاهی باکو

ورودی شرقی

ورودی شرقی به نام دروازه سلطان مراد نیز شناخته می شود. این ورودی در سال ۹۹۴ هجری قمری (۱۵۸۵- ۱۵۸۶) توسط معماری به نام امیر شاه که از مردمان حومه تبریز بود ساخته شد. در مقایسه با دیوان خانه، شکل و ظاهر ورودی شرقی تا حدودی ساده تر بوده و قسمت بالایی آن با یک کتیبه به زبان عربی تزئین شده است. بر خلاف سایر ورودی ها، این مدخل همانند دروازه ها گسترده تر است.

آرامگاه سید یحیی باکویی

آرامگاه هشت ضلعی سید یحیی باکویی که در نیمه دوم قرن پانزدهم ساخته شد را می توان در حیاط جنوبی و در کنار کاخ پیدا کرد.

حمام

در حیاط پایینی باقی مانده هایی از یک حمام وجود دارد. تاریخ دقیق ساخت این حمام مشخص نیست اما گفته می شود که حمام موجود، در قرن پانزدهم در واقع یک کاخ بوده است. طی انفجاری که در زمان های گذشته رخ داده بود، بازسازی‌هایی در آن صورت گرفت.

اودان یا مخزن آب

در فاصله نه چندان دور از حمام، اودان (ovdan) قرار دارد. اودان یک مخزن آب بود که آب حمام قصر را تأمین می کرد. آب از طریق لوله هایی که در زیر زمین به کار گذاشته شده بود وارد اودان می شد.