زمانی که کشورهای منطقه از جمله ایران با فقر، گرسنگی و قحطی بزرگی با تلفات انسانی میلیونی درگیر بودند، ستاره‌ای در آن سوی آراز درخشید و اولین جمهوری از شرق طلوع کرد و ما امروز صدوپنج سالگی آن جمهوری ابدی را از تهِ دل گرامی می‌داریم.

در ایران آن روزگار، روزنامه‌ها تنها طیف اندکی از مردم شهرهای بزرگ را پوشش می‌دادند و مردم اطلاعی از ماوقع آن سوی آراز نیافتند. اندک کسان مطلع، خصوصا ترکهای ایران از اینکه برادران مسلمان و همزبانشان از استیلای روس آزاد شده و برای خود دولتی تشکیل داده بودند، خشنود شدند و مثل همیشه ایرانگرایان درد دل گرفته و به نشر اراجیف پرداختند و کسی به آنها نگفت که استقلال بخشی از روسیه چه ربطی به شما دارد؟

روزنامه ایران به مدیریت محمد ملک‌زاده (برادر ملک‌الشعرای بهار) خرمگس معرکه شد و به مدت چهار ماه، هر روز مطلب یا تلگرافی در آن باره منتشر کرد و روزنامه‌هایی مانند ارشاد، نوبهار، جنگل، ستاره ایران، کوکب ایران، زبان آزاد و... نیز هر کدام هیزمی در آن آتش نژادپرستانه انداختند. رئیس‌جمهور آذربایجان؛ محمدامین رسول‌زاده با درج چند مقاله در روزنامه‌های آچیق سؤز و آذربایجان و همچنین اسمعیل افشار طارمی آذربایجانی با ارسال مقاله‌ای به روزنامه ایران (منتشره در 19 خرداد 1298) به آن خزعبلات پاسخ دادند. ولی گردانندگان ایران به جای پاسخدهی اتهاماتی را نثار افشار طارمی کردند.

مقالات روزنامه ایران بدون امضا و از طرف خود روزنامه نوشته می‌شد و در مواردی که امضایی زیر مقالات بود با اسامی مستعاری مانند «علی آذربایجانی» چاپ می‌شد تا به خوانندگان بقبولاند که اهل آذربایجان ایران نیز با استقلال جمهوری آذربایجان مخالفند. ولی هجده نفر از تبریزی‌های مقیم مشهد با ذکر نام و مشخصات دقیق خود، تلگرافی به همه روزنامه‌ها ارسال و از استقلال جمهوری آذربایجان ابراز خوشحالی کردند. آنها اقدامات روزنامه ایران را محکوم و نویسندگان ایران را از «دامن‌زنی به نایره خانمانسوز نفاق در بین مسلمین و برهم‌زنی اتحاد اسلام و مخالفت با استقلال دول اسلامی» برحذر کردند.

آن تلگراف ابتدا در شماره 83 روزنامه رعد و سپس در روزنامه رهنما منتشر شد. هرچند گردانندگان ایران ابتدا بزرگان تبریزی مقیم مشهد را نیز به گرفتن رشوه از سیاسیون قفقاز محکوم کردند، ولی آن تلگراف کار خود را کرد و ده روز بعد از انتشار آن تلگراف، دیگر هیچ روزنامه‌ای در مخالفت با جمهوری آذربایجان مطلبی منتشر نکرد، ولی خوشحالی ما از تاسیس آن جمهوری همچنان ادامه دارد.

ابراهیم رشیدی (ساوالان)