وضعیت اقتصادی آذربایجان در دوران حاکمیت پهلوی

برشی از کتاب «مرزها و برادری» اثر براندا شیفر

در دهه ۶۰ میلادی افزايش قيمت نفت درآمد سرشاری را نصيب تهران كرد و آذربایجانی‌های بسياری در پي يافتن مشاغل مناسب به تهران مهاجرت كردند. در این سال‌ها ميزان مهاجرت از مناطق روستايي آذربایجان به تهران و تبريز شاهد بيشترين آمار بود.

طی دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی رژيم شاه باعث افزايش شكاف در بين فارس‌ها و ساير اقوام گرديد. علاوه بر اين سهم اندك اقوام از سود سرشار ناشی از افزايش قيمت نفت نسبت به قوم فارس و مناطق مركزی مشهود بود. سرمایه‌گذاری عمده دولت، در بخش صنعت بود و اين بخش نيز در مناطق فارس نشين متمرکزشده بود.

این‌گونه سرمایه‌گذاری‌ها باعث افزايش شكاف طبقاتی و سطح درآمد بين بخش كشاورزی و ساير اقشار اجتماع گرديد. در سال ۱۹۷۵ نيمي از محصولات صنعتی ايران در تهران توليد می‌شد و در همان حين اكثريت مردم آزربایجان به شغل كشاورزی مشغول بودند و فقط ۲۲% از نيروی كار صنعتي در آنجا زندگي می‌کردند.

به ازاي هر كارگری كه در بخش صنعت تهران به كار مشغول می‌شد، فقط ۰/۷ نفر در بخش كشاورزی شاغل بود. در استان آذربایجان شرقي شرايط به‌گونه‌ای ديگر بود و اين نسبت ۱ به ۲/۶ بود و در آذربایجان غربي اين نسبت ۱ به ۱۳ بود. درصد باسوادی در دهه ۱۹۷۰ در تهران ۶۲% و همين ميزان ۲۷% برای آزربایجان بوده است. درصد حضور كودكان تهراني در مدارس ۷۴% بود اما اين ميزان برای استان آزربایجان غربی ۴۴% بود.

در همان دوران در تهران به ازای هر ۹۷۴ نفر یک دكتر، هر ۵۶۲۶ نفر یک دندان‌پزشک و برای هر ۱۸۲۰ نفر یک نفر پرستار در مراکز درماني مشغول به كار بودند؛ اما اين آمار در استان آذربایجان شرقي بدین‌صورت بود كه به ازای هر ۵۵۸۹ نفر یک نفر دكتر، به ازای ۶۶۱۵۶ نفر یک دندان‌پزشک و به ازای ۱۲۷۱۲ نفر یک نفر پرستار در مراكز درماني مشغول به كار بود.

همچنين ميزان بهره‌مندی قوم فارس از برق ۷۵% بود و اين نسبت برای مردم آذربایجان ۲۵% بود.

بودجه‌های كلانی از سوی دولت به مناطق مركزی كشور اختصاص داده‌شده بود. در سال‌های ۱۹۷۲-۷۳ استان مرکزی با ۲/۱۷% جمعیت کشور ۳۲/۷% بودجه کشور را به خود اختصاص داده بود و آزربایجان غربی با ۱۰% جمعیت کشور تنها ۴/۸% بودجه را در اختیار داشت.

جای سؤال است، باگذشت نزدیک به نیم‌قرن از آن دوران آیا تغییری در وضعیت اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، بهداشتی و ... آذربایجان در قیاس با مناطق فارس نشین رخ‌داده است؟!