انتخاب مسعود پزشکیان به ریاستجمهوری ایران در تیرماه ۱۴۰۳ را میتوان یکی از رویدادهای مهم در آشکارشدن و تشدید مناقشات قومی و هویتی در فضای سیاسی و اجتماعی کشور دانست. این انتخاب بهخودیخود منشأ ترکهراسی و ترکستیزی در ایران نبود، اما به دلیل هویت ترکی پزشکیان، استفاده او از زبان ترکی در عرصه عمومی و تأکیدش بر حقوق زبانی و فرهنگی گروههای مختلف جامعه، زمینهای فراهم کرد تا بخشی از نگرشهای پیشین در جریانهای سیاسی گوناگون آشکارتر شود.
این واکنشها نشان داد که ترکهراسی و ترکستیزی را نمیتوان به یک جریان سیاسی خاص محدود کرد. در میان بخشی از نیروهای نزدیک به جبهه پایداری و طیف اصولگرایان تندرو، مخالفت با پزشکیان گاه از چارچوب رقابت سیاسی فراتر رفت و به طرح اتهامهایی مانند تجزیهطلبی و پانترکیسم یا تحقیر هویت و تعلق قومی رأیدهندگان او انجامید. در این رویکرد، هویت ترکی و مطالبات زبانی و فرهنگی نه بهعنوان بخشی از واقعیت اجتماعی ایران، بلکه بهمثابه مسئلهای سیاسی و امنیتی مورد برخورد قرار گرفت.
در میان بخشی از اصلاحطلبان ایرانشهری نیز میتوان نشانههایی از نگاه مرکزگرا و فارسیمحور به هویت ملی مشاهده کرد. تأکید بر ضرورت استفاده انحصاری از زبان فارسی در مجامع و موقعیتهای عمومی، حتی در مواردی که سخنگفتن به زبان مادری بخشی از هویت و ارتباط اجتماعی افراد است، بازتاب چنین نگرشی است. این دیدگاه، اگرچه لزوماً به معنای دشمنی آشکار با ترکها نیست، اما نشان میدهد که حتی در بخشی از جریانهای سیاسی مدعی تکثرگرایی نیز پذیرش عملی تنوع زبانی و فرهنگی با محدودیتهایی روبهروست.
در میان سلطنتطلبان و برخی جریانهای ملیگرای باستانگرا نیز واکنشهای منفی به هویت ترکی پزشکیان و طرح مطالبات زبانی و فرهنگی مشاهده شده است. در این فضا، گاه برجستهشدن هویت ترکی و تأکید بر حقوق فرهنگی و زبانی ترکها با برچسبهایی چون پانترکیسم و تجزیهطلبی مواجه میشود. چنین رویکردی را باید در چارچوب نگرشهایی بررسی کرد که هویت ایرانی را با قرائتی محدود و یکسویه از تاریخ و فرهنگ ایران تعریف میکنند.
وجه مشترک قابل تأمل در بخشی از این جریانهای سیاسی سه گانه، نه یکسانی مبانی فکری و ایدئولوژیک آنها، بلکه گرایش به تصوری مرکزگرا و فارسیمحور از هویت ایرانی است؛ تصوری که در آن زبان و فرهنگ فارسی گاه نه بهعنوان یکی از عناصر مهم هویت تاریخی ایران، بلکه بهمثابه معیار اصلی و انحصاری ایرانیبودن تعریف میشود. در چنین نگرشی، برجستهشدن هویتهای غیرفارسی یا طرح مطالبات زبانی و فرهنگی آنها ممکن است بهجای آنکه بخشی از واقعیت متکثر جامعه ایران تلقی شود، با بدبینی و اتهامهای هویتی و سیاسی مواجه گردد.
البته باید میان مخالفت سیاسی با پزشکیان، دفاع از جایگاه رسمی زبان فارسی و ترکستیزی تمایز قائل شد. هر انتقادی از رئیسجمهور یا هر تأکیدی بر زبان فارسی را نمیتوان ترکستیزی نامید؛ اما هنگامی که هویت ترکی افراد موضوع تحقیر قرار میگیرد، حقوق زبانی آنان انکار میشود یا مطالبات فرهنگیشان با برچسبهای امنیتی و تجزیهطلبانه پاسخ میگیرد، با نمودهایی از ترکهراسی و ترکستیزی مواجه هستیم.
در سطحی عمیقتر، این مناقشه بازتاب تعارضی دیرپا میان دو برداشت از مفهوم ایران و هویت ملی است: برداشتی که هویت ایرانی را عمدتاً بر محور زبان و فرهنگ فارسی تعریف میکند و برداشتی که ایران را سرزمینی تاریخی و چندزبانه میداند که در شکلگیری و تداوم آن، گروههای قومی و زبانی گوناگون مشارکت داشتهاند. در این میان، نقش تاریخی ترکان در حفظ جغرافیای سیاسی ایران، شکلگیری ساختارهای حکمرانی و تداوم دولتداری در این سرزمین طی حدود هزار سال گذشته، بخشی جداییناپذیر از تاریخ ایران است و نمیتوان آن را از روایت تاریخ ملی حذف کرد.
بنابراین، انتخاب پزشکیان را باید نه نقطه آغاز ترکهراسی و ترکستیزی، بلکه رویدادی دانست که بخشی از این نگرشهای ریشهدار را در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران آشکارتر ساخت و به تشدید مناقشات پیرامون هویت ملی و جایگاه ترکان در ایران انجامید. این رویداد بار دیگر ضرورت بازاندیشی در مفهوم ایران، ناسیونالیسم ایرانی و نسبت میان زبان، قومیت و هویت ملی را مطرح کرد. پذیرش تکثر زبانی و فرهنگی نه تهدیدی برای وحدت ملی، بلکه ضرورتی برای تقویت همبستگی اجتماعی و بازشناسی واقعیت تاریخی ایران است. ایران را نمیتوان به یک زبان، یک قوم یا یک روایت تاریخی فروکاست؛ همانگونه که هیچیک از عناصر سازنده تاریخ و هویت آن را نمیتوان از جایگاه شایسته خود محروم کرد.