استاد علی بابازاده ایگدیر، از نویسندگان و فعالان دردآشنای آذربایجان جنوبی هست که، در راستای شناساندن چهره‌ی مرموز تفکر موسوم به پان ایرانیسم و شوونیسم فارسی به قشر جوان و جامعه تورکان ایران زحمات زیادی کشیده است.

بخش فارسی سایت Axar.az به پاس خدمات این استاد گرانمایه، سلسله مقالات اینترنتی ایشان را درج و تقدیم می‌کند.
قسمت قبلی
قسمت شانزدهم

شعوبیه و زرتشت

علاقۀ ویژۀ شعوبیان به مظاهر باستانگرایی، بالطّبع شامل دیانت زرتشتی و خود زرتشت هم می شد و پیروان این مکتب کوشیدند در کنار دیگر اهداف خود برای دین زرتشتی نیز مشروعیّت و اعتبار کسب کنند و پیروان این دین را به مرتبۀ اهل کتاب بودن ارتقاء دهند. طبق معمول دستگاه جعل این مکتب هم به کار افتاد و تلاش کرد با ساختن احادیثی در جهت اثبات حقانیّت و حرمت دین زرتشتی حرکت کند.
تعظیم زرتشت و دین او از زبان پیامبر اسلام و امام علی بن ابی طالب (ع) تلاشی بود در جهت رسمیّت یافتن آیین زرتشت و اعتبار بخشیدن به آن، مخصوصاً که کتاب به گفتۀ امامان شیعه، دوازده هزار جلد بود و افسوس که خودش را کشتند و کتابش را تحریف کردند یا سوختند. این بخش از روایات توسّط جناج شیعی شعوبیّۀ ایرانی ساخته شد و در منابع شیعۀ امامیّه جای گرفت.
خلق چنین روایتی دو هدف «تفاخر نژادی ـ فرهنگی ـ دینی در مواجهه با عربگرایی اموی ـ عباسی» و «زمینه سازی در جهت تقریب و تفاهم هر چه بیشتر با خاندان نبوّت و امامت برای اهداف آتی» را تعقیب می کرد. وجود روایاتی از این نوع نقش مهمّی در تبرئۀ زرتشت و پیروان او از اتّهام بت پرستی و آتش پرستی بود. افتخارزاده در این باره می نویسد:
« شعوبیّه توانست با در دست داشتن چنین روایاتی، این اتّهام را نفی کند و در سیستم حقوقی ـ قضائی پان عربیسم اختلال ایجاد نماید. شعوبیّه توانست با ارائۀ روایاتی از زمان و زبان پیامبر اسلام و امام علی بن ابی طالب بگوید که مجوسیان اهل کتاب هستند و در کنار یهودیان و مسیحیان قرار دارند و فقهاء خلافت عربی را تسلیم کنند. » (افتخار ص ۲۲۶)
تأثیرپذیری از برخی ویژگی های خلقی و بینشی موجود در اوستا نیز از رهگذر توجّه ویژۀ شعوبیان به این دین حاصل آمد. ریشه و پیشینۀ غلو در اسلام و تشیّع به شعوبیّه می رسد و این خصوصیّت را آشکارا می توان در اوستا و حتّی اساطیر اقوام پهلوی زبان دید. همۀ این میراث های روحی و روانی در تشیّع خود را نشان داد.
حوزه های عمل شعوبیه
از کتبی که تاکنون در بارۀ شعوبیّه نگاشته شده، چنین برمی آید که شعوبیه میدان عمل بسیار گسترده ای برای خود تعریف کرده و برای پیشبرد اهدافش خود را محدود به حدّی نمی دیده است. از همین رو پیروان اندیشۀ مذکور در همۀ حوزه های زندگی سیاسی، اجتماعی، نظامی و فرهنگی حضور پیدا می کنند. این گروه به همان اندازه که در وقایع سیاسی و نظامی جامعۀ صدر اسلام شرکت می جویند؛ به همان اندازه نیز عرصه های فرهنگی و دینی و ادبی را میدان تاخت و تاز خود قرار می دهند.
۱ ـ عرصه های سیاسی و نظامی
شاید بتوان ترور عمربن خطّاب در ذیحجۀ سال ۲۳ هجری از سوی فیروز ابولؤلؤ ایرانی را نقطۀ آغاز حرکات نظامی اقوام پهلوی زبان دانست. مشارکت در شورش علیه عثمان هم از جنبۀ نظامی و قهری تهی نیست، لیکن شرکت در نهضت مختار می تواند یک تکاپوی نظامی علنی در جهت یافتن جایگاه و موقعیّتی فراتر از آنچه هست، تفسیر شود. در زمان اتّفاقاتی از این نوع نه واژۀ شعوبیّه در معنای خاص آن وجود داشت و نه مرامنامۀ این نحلۀ فکری تدوین گشته بود، لیکن مسامحتاً می توان مجموعۀ اقدامات مردم شکست خوردۀ پهلوی زبان در جهت تدارک و جبران نتایج سنگین شکست نظامی در برابر اعراب را اقداماتی منطبق بر اهداف شعوبی تلقّی کرد.
فعالیت سیاسی ـ نظامی پهلوی زبانان ایران در دورۀ اسلامی را به دو بخش کلّی تقسیم می گردد.
الف ـ جنگ های مشارکتی: یک بخش از این فعالیت سیاسی ـ نظامی متعلّق به همکاری این گروه با یک جناح عربی علیه جناح دیگر است. موارد اشاره شده از قبیل شرکت در شورش علیه عثمان یا مشارکت در خروج مختار نمونه ای از این نوع هستند. افزون بر این قبیل موارد ایرانیان پهلوی زبان در جنگ های متعدّدی به نیابت از اعراب و خلفا یا در معیّت و همکاری با ایشان به مقابلۀ نظامی با قیام ها و مبارزات ضد خلافت ملل دیگر دست زدند. همکاری بخشی از این ایرانیان در سرکوب مصریان شاهدی بر این مدّعاست. آنها حتّی علیه هموطنان خود با خلافت دست دوستی دادند. چندین سردار ایرانی به نمایندگی از خلیفه علیه نهضت بابک جنگیدند و همکاری اشراف ایرانی با خلافت عباسی یکی از علل شکست قیام بابک بود.
تلاش ابومسلم خراسانی و گروه همراه او در جنگ علیه بنی امیّه و روی کار آوردن بنی عبّاس هم یک جنگ مشارکتی محسوب می شود که در ان ایرانیان با همکاری با یک جناح عربی علیه جناح دیگر دست به شمسیر می برند. همکاری طاهر ذوالیمینین با عباسیان برای برکناری امین و جایگزینی مأمون هم از این نوع بوده است.
ب ـ جنگ های مستقیم و رو در رو با خلافت: در قرون اوّلیۀ اسلامی برخی خواص ایرانی جنگ هایی علیه خلفا به راه انداختند. تحرّکاتی از نوع قیام مازیار در طبرستان، استادسیس، به آفرید، المقنّع و سنباد در خراسان را در این نوع جنگ ها می توان جای داد که در آن قیام کنندگان به جنگ رو در رو با اعراب یا جنگ با نیروهای ایرانی نیابتی خلیفه پرداخته و در نهایت مغلوب شدند.
در قرون سوم و چهارم از این جنگ ها بهرۀ بیشتری عاید قیام کنندگان شد و حکومت هایی چون صفاریان، بوییان و زیاریان از زیر خاکستر این منازعات بیرون آمده و حکومت هایی شبه مستقل تشکیل دادند. طاهریان و سامانیان نیز با شکل متفاوت تری به تشکیل حکومت توفیق یافتند.
حوزه های عمل شعوبیّه (قسمت دوم)
۲ ـ عرصه های دینی (حدیث، فقه، تفسیر، کلام،...)
عرصه های علوم دینی نیز میدان تاخت و تاز شعوبیان واقع گشته بود و برگزیدگان این فرقه در علوم دینی از قبیل: فقه، حدیث، تفسیر، کلام، رجال و عرفان وارد گشته و از این این علوم به نفع خواسته های خود بهره برداری کردند.
در زمینۀ تفسیر، آنها به تأویل و تطبیق برخی آیات قرآن بر اهداف و عقاید شعوبیّه پرداختند. در کنار این مسئله شعوبیان در باب لغات عجمی قرآن نیز تمرکز کرده و این واژه ها و مشتقات آن را که بر مطلق غیر عرب اطلاق می شد برای پاره ای استفاده های قومی و نژادی به خود منتسب کردند. نیز آنها برخی آیات تاریخی قرآن را بر اساطیر یا تاریخ باستانی خود منطبق کردند و از برخی آیات هم تفسیر نژادی طبقاتی به عمل آوردند.
در حوزۀ حدیث، شعوبیان به جعل احادیث از زبان پیامبر و امامان و اشخاص مورد قبول عامۀ مسلمانان روی آوردند و کوشیدند با ابداع احادیث در راه تفضیل قومیّت خود بر دیگران گام بردارند. این گروه در زمینۀ متن و سند روایات و احادیث هم به دستکاری روی آوردند و با خلق راویان و روایات در موضوعات کلامی و فقهی در تطهیر و تثبیت عقاید باستانی خود بکوشند. کار دیگر این گروه ادغام عقاید باستانی در عقاید اسلامی بود. تخریب مبانی کلام عربی و اثبات آرا و عقاید باستانی در قالب مباحث توحید (ذات و صفات، ثنویّت و تثلیث) نیز ارمغان این گروه بود. رواج غلو در تشیّع و عقاید امامیّه و ابداع مذاهب کلامی و فرقه های منشعب شیعی نیز از دیگر دستاوردهای شعوبیان در حوزۀ علوم دینی بود.
شعوبیان در فقه نیز به اندازۀ لازم کوشا بودند. خلق قواعدی در کاستن از فشار حقوقی قضائی عربی، به رسمیبت شناختن هر چه بیشتر دین باستانی ایران، تلاش برای مساوی قرار دادن زبان عجمی و عربی، از اعتبار انداختن زبان عربی در عقود و ایقاعات و قرائت نماز و اذکار عبادی و شهادتین، خلق قواعد بسیار در حمایت از منافع اقتصادی زمین داران و اشرافیّت ایرانی بخش هایی از تراوشات اذهان شعوبی در حوزۀ فقه بود.
ادامه دارد...